از اين جهت جائز نيست كه لغو است ، و خضوع ايمان مانع است از اينكه بنده خدا با ساحت كبرياى او بازى نموده ، كارى لغو بكند . چون از يكى از دو صورت بيرون نيست ، يا خداوند بخاطر تقصيرى كه از بنده اش سر زده با او دشمن و از او خشمگين است ، و يا بنده با خداى تعالى دشمن است ، اگر فرضا خدا با بنده اش دشمن باشد ولى بنده اش با او دشمن نباشد و بلكه اظهار تذلل و خوارى كند ، در اين صورت جاى اين هست كه بخاطر سعه رحمت او آدمى براى آن بنده طلب مغفرت كند ، و از خداوند بخواهد كه به حال آن بنده اش ترحم كند . اما اگر بنده با خدا سر دشمنى داشته باشد مانند مشركين معاند - و خود را بالاتر از آن بداند كه به درگاه خدا سر فرود بياورد ، در چنين صورتى عقل صريح حكم مىكند به اينكه شفاعت و يا استغفار معنا ندارد ، مگر بعد از آن كه آن بنده عناد را كنار گذاشته ، بسوى خدا توبه و بازگشت كند و به لباس تذلل و مسكنت درآيد . و گر نه چه معنا دارد كه انسان براى كسى كه اصلا رحمت و مغفرت را قبول ندارد و زير بار عبوديت او نمىرود ، استغفار نموده ، از خدا بخواهد كه از او درگذرد . آرى ، اين درخواست و شفاعت استهزاء به مقام ربوبيت و بازى كردن با مقام عبوديت است ، كه به حكم فطرت عملى است ناپسند و غير جائز . و خداوند اين جائز نبودن را به حق نداشتن تعبير كرده و فرموده : * ( « ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا » ) * يعنى پيغمبر و آنان كه ايمان آورده‌اند حق ندارند استغفار كنند بعد از آنكه براى آنها معلوم شد كه . . . ، و ما در تفسير آيه « ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّه » « 1 » گفتيم كه حكم جواز در شرع بعد از جعل حق است . پس ، معناى آيه چنين مىشود : رسول اللَّه و كسانى كه ايمان آورده‌اند بعد از آنكه با بيان خداوندى براى آنها ظاهر شد كه مشركين دشمنان خدايند و مخلد در آتشند ، ديگر حق ندارند براى آنان استغفار كنند هر چند از نزديكانشان باشند ، و اگر ابراهيم براى پدر مشركش استغفار كرد براى اين بود كه در آغاز خيال مىكرد پدرش هر چند مشرك است ولى با خدا دشمنى و عناد ندارد ، و چون قبلا به او وعده استغفار داده بود لا جرم براى او طلب مغفرت كرد ، ولى وقتى فهميد كه او دشمن خداست و بر شرك و ضلالت خود اصرار مىورزد ، از او بيزارى جست . * ( « إِنَّ إِبْراهِيمَ لأَوَّاه حَلِيمٌ » ) * اين جمله وعده ابراهيم و استغفار او را براى پدرش تعليل

--> ( 1 ) سوره توبه آيه 17